Gebiedsbescherming fundament voor gezonde zee met duurzaam gebruik   

De afgelopen decennia is veel kennis opgebouwd over hoe deze systemen functioneren en onder druk staan. De Noordzee en Waddenzee reageren niet op één enkele factor, maar op de optelsom van menselijke activiteiten zoals visserij, scheepvaart, windenergie, zandwinning, vervuiling en klimaatverandering, bovenop natuurlijke dynamiek. Die druk is bepalend voor de hoeveel ruimte die deze ecosystemen nog hebben om gezond te functioneren en te herstellen. 

Voorbij simplificatie: natuurbeleid vraagt om meer dan één indicator 

In het maatschappelijke debat lopen daarbij soms verschillende discussies door elkaar: brede toestandsoordelen over de ecologische kwaliteit van de Waddenzee en Noordzee, de effecten van specifieke vormen van visserij, en de juridische vraag welke bescherming Natura 2000-gebieden vereisen. Het is belangrijk die discussies zorgvuldig van elkaar te onderscheiden. In het debat ontstaat soms het beeld dat natuurbeleid uitsluitend gebaseerd zou zijn op één indicator of op onzekere wetenschap. Dat beeld doet geen recht aan de werkelijkheid van marien natuuronderzoek. De toestand van mariene ecosystemen wordt juist beoordeeld op basis van een brede combinatie van monitoring, veldonderzoek, ecosysteemanalyses, internationale wetenschappelijke literatuur, langjarige trends en expert judgement. Methoden en indicatoren worden voortdurend verbeterd en kritisch geëvalueerd, zoals hoort binnen goede wetenschap. 

Geen enkele indicator kan op zichzelf de volledige ecologische werkelijkheid vangen. Juist daarom is het belangrijk meerdere indicatoren en kennisbronnen in samenhang te gebruiken. De bredere herstelopgave staat of valt echter niet met één indicator. Mariene ecosystemen staan onder cumulatieve druk. 

Effect van visserij op ecosysteem 

Wetenschappelijke syntheses van onder meer WUR en de Waddenacademie[1] en talloze internationale publicaties beschrijven verschillende effecten van visserij. Daarbij gaat het om bodemverstoring en bijvangst, om onttrekking van biomassa, verstoring van vogels en zeezoogdieren, veranderingen in soorten- en habitatstructuur, voedselweb-effecten, CO2-emissies en vermindering van natuurlijke koolstof opslag en cumulatie met andere drukfactoren[2]. De omvang en betekenis van die effecten verschillen per gebied, habitat, visserijvorm en intensiteit. 

Dat steeds meer van de commerciële visbestanden in delen van de Noordzee binnen duurzaamheidsgrenzen worden beheerd, is positief en belangrijk. Goed visserijbeheer speelt een cruciale rol in het voorkomen van overbevissing[3]. Maar een aantal gezonde commerciële bestanden alleen betekent niet automatisch dat het ecosysteem als geheel ecologisch gezond is. Ecosystemen bestaan uit veel meer dan de biomassa van commercieel interessante soorten. Ook bodemstructuren, rifvormende- en langlevende soorten, toppredatoren, natuurlijke leeftijdsopbouw, kraamkamers en ecologische functies bepalen de kwaliteit en veerkracht van zeegebieden. 

Mariene ecosystemen vereisen effectieve bescherming 

Veel van deze structuren en soorten herstellen langzaam. Recent onderzoek in de Nederlandse Waddenzee laat zien dat bodemverstoring door garnalenvisserij leidt tot afname van langlevende soorten en veranderingen in de samenstelling van bodemgemeenschappen. Dit laat zien dat ook van nature dynamische ecosystemen niet automatisch ongevoelig zijn voor menselijke verstoring[4]. Zeegrasvelden, rifvormende- en langlevende bodemsoorten hebben tijd, rust en stabiele omstandigheden nodig om terug te keren. Herstel kan decennia duren, zeker in gebieden die langdurig zijn verstoord[5]. Daarbij speelt ook mee dat voor grote delen van de Noordzee en Waddenzee nauwelijks nog een werkelijk ongestoorde referentiesituatie bestaat. De zee wordt al eeuwen intensief gebruikt, waardoor natuurlijke structuren, soortenrijkdom en ecosysteemfuncties geleidelijk zijn afgenomen. Dat fenomeen van shifting baselines maakt het moeilijk om exact vast te stellen hoe rijk en veerkrachtig deze ecosystemen oorspronkelijk waren, maar onderstreept juist hoe belangrijk voorzichtigheid en herstelruimte zijn[6]. 

Dat herstel niet overal direct zichtbaar is, betekent daarom niet dat bescherming niet werkt. Vooral omdat het nog geheel ontbreekt aan grote en langdurig volledig beschermde zeegebieden. Mariene ecosystemen hebben tijd nodig en bescherming is alleen effectief is wanneer gebieden daadwerkelijk voldoende rust krijgen. Herstel is afhankelijk van de effectieve bescherming van het zeeleven, de tijdschaal, de uitgangssituatie, aanwezigheid van bronpopulaties, de mate van daadwerkelijke bescherming en de gekozen herstelmaat. Kortlevende soorten, biomassa, soortensamenstelling, langlevende bodemfauna, biogene riffen en ecosysteemfuncties reageren niet noodzakelijk op dezelfde manier of binnen dezelfde termijn. Bovendien kan herstel moeilijk aantoonbaar zijn wanneer bescherming onvolledig is, monitoring te kort loopt, natuurlijke variatie groot is of indicatoren niet goed aansluiten bij het ecologische hersteldoel.  

Misconcepties over gebiedsbescherming  

Ook bij discussies over gebieden zoals de Doggersbank, de Scholbox of windparken op zee is die context belangrijk. De Doggersbank is als N2000 gebied aangewezen, maar visserij is hier nog grotendeels toegestaan, waardoor van herstel nog geen sprake kan zijn. De Scholbox wordt vaak genoemd als een voorbeeld van beperkte effecten van gebiedsbescherming. Daarbij was het gebied echter enkel gesloten voor grote boomkorvisserij en niet voor alle vormen van visserij. Bovendien verschoof de verspreiding van jonge schol door veranderingen in temperatuur en voedselbeschikbaarheid geleidelijk naar gebieden buiten de Scholbox, waardoor het beschermde gebied steeds minder samenviel met het belangrijkste leefgebied van de doelsoort. Daarnaast maakten het ontbreken van een goede nulmeting en de invloed van bredere ecosysteemveranderingen het lastig om effecten van de sluiting eenduidig vast te stellen[7]. De Scholbox laat daarmee zien dat het succes van gebiedsbescherming sterk afhangt van de mate van bescherming, de ecologische context en de gekozen doelsoorten. Windparken gaan daarnaast eveneens gepaard met verstoring door aanleg, infrastructuur en gebruik. Windparken zijn bovendien vaak niet ontworpen en geplaatst vanuit ecologische hersteldoelen. Herstel van langzaam groeiende bodemgemeenschappen, rifstructuren en kwetsbare soorten vraagt daarom niet alleen bescherming op papier, maar ook voldoende schaal, samenhang, rust en tijd. 

Hoe strikter de bescherming hoe groter het ecologisch herstel

Juist daarom zijn effectief beschermde gebieden een essentieel onderdeel van goed natuurbeheer. Niet als doel op zichzelf, en ook niet als tegenstelling tussen natuur en visserij, maar als randvoorwaarde voor systeemherstel. Internationale wetenschappelijke studies laten zien dat beschermde mariene gebieden bijdragen aan herstel van biodiversiteit, versterking van voedselwebben, herstel van vispopulaties, grotere klimaatweerbaarheid en behoud van ecosysteemdiensten [8]. Hoe strikter de bescherming en hoe consistenter deze wordt toegepast, hoe groter de ecologische winst [9]. 

Voor de Noordzee en Waddenzee betekent dit dat bescherming niet alleen op papier moet bestaan. Beschermde gebieden moeten ook daadwerkelijk functioneren als herstelgebieden waar kwetsbare habitats, rifstructuren, kraamkamers en bodemecosystemen voldoende rust krijgen om zich te ontwikkelen. Dat vraagt om doelgerichte keuzes: bescherming die gekoppeld is aan concrete ecologische functies, kwetsbare soorten en hersteldoelen, en gebieden die groot en samenhangend genoeg zijn om daadwerkelijk ecologisch effect te hebben. 

Deze koers is niet alleen ecologisch logisch, maar ook juridisch noodzakelijk. Binnen Natura 2000 geldt niet de vraag of schade al volledig bewezen is, maar of redelijke wetenschappelijke twijfel over significante negatieve effecten kan worden uitgesloten. Juist daar speelt het voorzorgsbeginsel een centrale rol. De recente uitspraak over de Doggersbank bevestigt dat beschermde gebieden ook daadwerkelijk effectief beschermd moeten worden wanneer zulke twijfel niet kan worden weggenomen[10]. Daarnaast is wetenschappelijk aangetoond dat visserij schadelijke effecten heeft gehad en nog steeds heeft op herstel van beschermde zeegebieden[11] . Daartoe is het Verenigd Koninkrijk, op basis van wetenschappelijke kennis, eerder ook al overgegaan tot volledige sluiting van de Doggersbank voor sleepnetvisserij. 

De opgave voor de komende jaren is daarom niet óf we mariene natuur moeten beschermen, maar hoe we dat zo effectief mogelijk doen. Dat vraagt om een combinatie van goed visserijbeheer, effectieve gebiedsbescherming, herstel van biogene riffen en kraamkamers, betere monitoring, ruimte voor innovatie en langetermijnbeleid dat ecosystemen voldoende tijd geeft om te herstellen. 

Uitvoering van de Natuurherstelverordening  

Juist met het oog op de uitvoering van de Natuurherstelverordening is het van belang om de koers naar verbeterde gebiedsbescherming door te zetten om onze mariene ecosystemen ook voor de toekomst levend en productief te houden. Daarom is het van belang om hun herstelvermogen veilig te stellen.  

Gebiedsbescherming fundament voor gezonde zee met duurzaam gebruik   

Voor ons staat centraal dat gebiedsbescherming het fundament is van een bredere transitie naar duurzaam gebruik van de Noordzee. Dat betekent vasthouden aan de afgesproken 15% bescherming tegen bodemverstorende sleepnetvisserij in 2030, en doorgroeien naar minimaal 30% effectief beschermde Noordzee in 2040, waarvan de helft strikt beschermd, in lijn met Europese ambities en wetenschappelijke aanbevelingen.